Arıqlama zamanı sarkopeniya: istənilən yaşda pəhriz və tirzepatid, semaqlutid inyeksiyaları fonunda əzələ kütləsini necə qorumaq olar?
Pəhrizə başladığınız zaman orqanizm öz enerji ehtiyatlarından istifadə etməyə başlayır. Lakin bir çoxları bilmir ki, piylə birlikdə həmişə əzələ toxuması da azalır. Bu, təbii bir prosesdir: orqanizm əzələləri əlavə enerji və zülal mənbəyi kimi qiymətləndirir.
Tədqiqatlar göstərir ki, fizioloji cəhətdən normal hesab edilən çəki azalması zamanı (həftədə 0,5–1 kq) itkilərin nisbəti təxminən 75% piy toxuması və 25% əzələ kütləsi təşkil edir. Yəni itirilən hər 10 kiloqramın 2,5 kiloqramı sizin əzələlərinizdir.
Əzələlər niyə bu qədər vacibdir? Əzələlər yalnız gözəl görünüş və güc demək deyil. Onlar:
- Bizim “metabolik depomuzdur” — əzələ kütləsi nə qədər çoxdursa, maddələr mübadiləsinin sürəti də bir o qədər yüksəkdir
- Oynaqların və sümüklərin qorunması — güclü əzələ korseti skeletə düşən yükü azaldır
- Qanda şəkərin səviyyəsinə nəzarət — əzələlər qlükozanı istifadə edərək qanda şəkərin normal səviyyəsinin saxlanmasına kömək edir
Yəni preparat sadəcə tərəzidəki rəqəmləri deyil, maddələr mübadiləsinin özünü sistem səviyyəsində dəyişdirir. Məhz bu kompleks təsirinə görə onu metabolik terapiya adlandırırlar.
Ümumi göstəricilər
Məşhur Minnesota eksperimentində və müasir sistematik icmallarda təsdiq edilmişdir ki, xüsusi tədbirlər görülmədikdə əzələ kütləsinin itkisi ümumi çəki azalmasının 15–25%-ni təşkil edir.
2-ci tip şəkərli diabeti olan pasiyentlərdə xüsusiyyətlər
2-ci tip şəkərli diabeti (ŞD2) olan insanlar əzələ kütləsinin itirilməsi baxımından yüksək risk qrupuna daxildirlər. Nə üçün?
- İnsulinə qarşı rezistentlik əzələlərin qida maddələrini mənimsəmə qabiliyyətini pozur
- Xroniki iltihab əzələ liflərinin parçalanmasını sürətləndirir
- Hətta qanda şəkərin səviyyəsinə yaxşı nəzarət olunduqda belə, əzələlərdə zülal sintezi zəifləyir
Tədqiqatlar göstərir ki, aşağı kalorili pəhrizlər zamanı ŞD2 olan pasiyentlər təxminən 2,9 kq əzələ kütləsi itirirlər, sağlam insanlarda isə bu göstərici 2,8 kq təşkil edir. Fərq böyük olmasa da, mövcuddur. Bununla yanaşı, ümumi çəki azalmasında əzələlərin payı hər iki qrupda eyni qalır — təxminən 25%.
Gəlin tirzepatid (Mounjaro®, Sejaro® və s.) və semaqlutid (Ozempic®, Semavic®, Semavic® Next və s.) inyeksiyaları fonunda arıqlayarkən piy və əzələ kütləsinin hansı nisbətdə azaldığına baxaq. İlk növbədə nə itirilir? Preparatlar arasında fərq varmı?
İki ən populyar vasitəni bədən tərkibini qiymətləndirmək üçün istifadə olunan dəqiq DEXA metodunun istifadə edildiyi real tədqiqatların1,2 nəticələri əsasında nəzərdən keçirək.
2025-ci ildə dərc olunmuş SURMOUNT tədqiqatının nəticələri göstərir ki, tirzepatidin qəbulu fonunda əzələ kütləsi itkisinin payı ümumi çəki azalmasının təxminən 25%-ni təşkil edir ki, bu da preparatlar olmadan təbii arıqlama zamanı müşahidə olunan göstəricilərlə müqayisə edilə bilər.
Tədqiqatda 160 nəfər iştirak etmişdir: 124 nəfər tirzepatid, 36 nəfər isə plasebo (təsiredici maddə olmayan preparat) qəbul etmişdir. 72 həftə ərzində tirzepatid qəbul edən iştirakçılar başlanğıc bədən çəkisinin orta hesabla 21,3%-ni itirmişlər, plasebo qrupunda isə bu göstərici cəmi 5,3% təşkil etmişdir.
Bədən tərkibində baş vermiş dəyişikliklər:
- Piy kütləsi 33,9% azalmışdır (plasebo qrupunda — 8,2%)
- Əzələ kütləsi 10,9% azalmışdır (plasebo qrupunda — 2,6%)
Təcrübədə bu nə deməkdir? İtirilən hər kiloqramın təxminən 75%-i piy, yalnız 25%-i isə yağsız bədən kütləsidir. Bu 25%-ə təkcə əzələlər deyil, həmçinin sümüklər, daxili orqanlar və piylə birlikdə itirilən su da daxildir. Bundan əlavə, yağsız kütlənin bir hissəsi daxili orqanların həcminin azalması ilə əlaqədardır ki, piylənmə zamanı bu, mənfi deyil, əksinə müsbət hal hesab olunur.
Beləliklə, adi pəhrizlə arıqlama zamanı müşahidə olunan eyni nisbəti (75/25) görürük. Yəni tirzepatid əzələ kütləsinin itirilməsi mexanizmini dəyişdirmir, sadəcə orqanizmin daha çox piy yandırmasına kömək edir.
STEP 1 tədqiqatına müraciət edək. Bu tədqiqatda artıq çəkisi və ya piylənməsi olan (diabetsiz) 140 nəfər iştirak etmişdir. Onların bir hissəsi 2,4 mq dozada semaqlutid, digər hissəsi isə plasebo qəbul etmişdir. Tədqiqatın nəticələri aşağıdakıları göstərmişdir:
- 68 həftə ərzində çəkinin azalması: –15,0% (plasebo qrupunda –3,6%)
- Ümumi piy kütləsi 19,3% azalmışdır
- Visseral piy (ən təhlükəli, daxili piy) 27,4% azalmışdır
- Yağsız kütlə (əzələ kütləsi) 9,7% azalmışdır
Nəticə: semaqlutid ilk növbədə piy toxumasını azaldır və əzələ kütləsini adi pəhrizlə müqayisədə daha yaxşı qoruyur. Çəki itkisi nə qədər çox olarsa (15%-dən yuxarı), əzələ və piy arasındakı nisbət bir o qədər yaxşı olur. Bu, normal və müsbət bir prosesdir.
Hər iki preparat arıqlamağa ilk növbədə piy toxumasının azalması hesabına kömək edir. Əzələ kütləsi itkisinin payı hər iki preparatda eynidir — ümumi çəki itkisinin təxminən 25%-i. Bu, adi pəhrizlə arıqlama zamanı müşahidə olunan nisbətlə eynidir. Nə tirzepatid, nə də semaqlutid əzələ kütləsini məqsədli şəkildə azaltmır.
- Tirzepatid əzələ itkisinin eyni payı fonunda daha çox çəki və piy itkisini təmin edir. Onun (ikili) təsir mexanizmi piy toxumasının daha aktiv şəkildə yandırılmasına imkan verir.
- Semaqlutid də piy toxumasını, xüsusilə təhlükəli daxili piyi effektiv şəkildə azaldır. Arıqladıqdan sonra orqanizmdə əzələlərin nisbi payı artır ki, bu da müsbət göstərici hesab olunur.
Əsas fərqlər
Yaxşı xəbər budur ki, əzələ kütləsinin itkisini ümumi çəki itkisinin 10–13%-nə qədər, yəni təxminən iki dəfə azaltmaq mümkündür. Bunun üçün iki əsas şərtə əməl etmək lazımdır:
- Kifayət qədər zülal qəbulu
Pəhriz dövründə orqanizmin “tikinti” materialına olan ehtiyacı xüsusilə artır. Arıqlama zamanı zülal norması adi vaxtlarla müqayisədə daha yüksəkdir:
- Cari bədən çəkisinin hər 1 kq-ı üçün ən azı 1,2–1,5 q
- İntensiv məşqlər zamanı — hər 1 kq bədən çəkisi üçün 1,6–2 q-a qədər
Zülalın mənbələri: toyuq əti, balıq, yumurta, kəsmik, paxlalılar, zülal kokteylləri.
- Güc məşqləri
Məhz güc məşqləri orqanizmə belə bir siqnal verir: “əzələlərə ehtiyac var, onlara toxunma!”
- Əzələ kütləsini qorumaq üçün həftədə 2–3 güc məşqi kifayətdir.
- İntensiv məşqlər zamanı — hər 1 kq bədən çəkisi üçün 1,6–2 q-a qədər
- Testosteronun rolu
Testosteronun səviyyəsi əzələ kütləsinin qorunmasına birbaşa təsir göstərir. Onun səviyyəsi nə qədər aşağı olarsa, əzələ itkisi bir o qədər çox olar. Bu, xüsusilə orta yaşlı və yaşlı kişilər, həmçinin menopauza dövründə olan qadınlar üçün vacibdir.
Əzələ kütləsini itirmədən arıqlamaq mümkündür, lakin bu, düzgün yanaşma tələb edir. Əzələlərin qorunmasına kömək edən amillər:
- Kifayət qədər zülal qəbulu. Sadəcə “zülallı qidalar yemək” kifayət deyil — bədən çəkisi və fiziki yüklənmə nəzərə alınmaqla fərdi zülal normanızı hesablayın. Əzələlərin hər gün “tikinti” materialına ehtiyacı var.
- Müntəzəm güc məşqləri. Söhbət kardio və ya yeriməkdən deyil, məhz güc məşqlərindən gedir. Bu, orqanizmə verilən birbaşa siqnaldır: “əzələlərə ehtiyac var, onlara toxunma”.
- Diabet və preparatların qəbulu zamanı xüsusi diqqət. ŞD2 olan və semaqlutid və ya tirzepatid qəbul edən insanlar əzələ kütləsini daha sürətlə itirirlər. Onlar üçün zülal qəbuluna və məşqlərə nəzarət olduqca vacibdir.
Əsas məqam: tərəzidəki rəqəmə deyil, bədən tərkibinə nəzarət edin. Əgər siz əzələ kütləsini qoruyub saxlayaraq piy toxumasını itirirsinizsə, arıqlama uğurlu hesab olunur. Yalnız bu halda siz sadəcə incə bədən quruluşu deyil, həm də qarşıdakı illər üçün sağlamlıq, güc və yüksək həyat keyfiyyəti əldə edəcəksiniz.