Tirzepatid (Mounjaro, Sejaro və s.) — ikili təsirə malik olan və effektivliyi bariatrik əməliyyatlarla müqayisə edilə bilən arıqlama iynələridir

Tirzepatidin effektivliyi böyük beynəlxalq tədqiqatlarla təsdiqlənmişdir. Onların arasında SURPASS proqramını (2-ci tip şəkərli diabeti olan 40 000-dən çox pasiyent) və SURMOUNT proqramını (piylənmədən əziyyət çəkən, o cümlədən diabeti olmayan pasiyentlər) qeyd etmək olar. Nəticələr təsirləndiricidir:

Nəticələri “New England Journal of Medicine” jurnalında dərc edilmiş SURMOUNT-1 tədqiqatında piylənmədən və artıq çəkidən (diabetsiz) əziyyət çəkən 2539 nəfər iştirak etmişdir. Tirzepatid ilə 72 həftəlik müalicə ərzində iştirakçılar aşağıdakı qədər çəki itirmişlər:

• 5 mq dozanın qəbulu fonunda bədən çəkisinin 15%-i
• 10 mq dozanın qəbulu fonunda 19,5%
• 15 mq dozanın qəbulu fonunda 20,9%

Müqayisə üçün qeyd edək ki, plasebo qrupunda çəkinin azalması cəmi 3% təşkil etmişdir. Uzunmüddətli müşahidələrdə isə çəki itkisi ilkin bədən çəkisinin 22–23%-nə çatmışdır ki, bu da bariatrik cərrahiyyənin nəticələri ilə müqayisə oluna bilən göstəricidir. Pasiyentlərin bir çoxu üçün bu, 20 kq və daha çox çəki itirmək və belə bir nəticəni orqanizmə ciddi müdaxilə olmadan əldə etmək imkanı demək idi.

SURPASS proqramında 2-ci tip şəkərli diabeti olan pasiyentlərdə tirzepatid qlikohemoqlobinin (HbA1c) səviyyəsini 2,4%-ə qədər azaltmışdır ki, bu da bütün mövcud müalicə üsulları arasında ən yaxşı nəticələrdən biridir. Prediabeti olan şəxslərdə isə diabetin inkişaf etmə riski təxminən 94% azalmışdır.

Tədqiqatlarda həmçinin kardiometabolik göstəricilərin əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdığı qeydə alınmışdır:

• Lipid profilinin nəzərəçarpacaq dərəcədə yaxşılaşması — “pis” xolesterinin (ASLP) və triqliseridlərin səviyyəsinin azalması
• Arterial təzyiqin azalması
• Xroniki iltihablar
• İltihab markerlərinin azalması

Artıq çəkisi olan insanlar üçün bu, xüsusilə vacibdir, çünki onların ürəyi və qan damarları yüksək yüklənmə şəraitində fəaliyyət göstərir.

Nəticə: tirzepatid — sadəcə arıqlama vasitəsi deyil. Bu, effektivliyi böyük beynəlxalq tədqiqatlarla sübut edilmiş yeni nəsil preparatdır. Pasiyentlər üçün bu, yalnız çəkini azaltmaq deyil, həm də ciddi xəstəliklərin riskini azaltmaqla həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq üçün real imkandır.

Biz artıq müəyyən etdik ki, tirzepatid metabolik terapiya adlandırılır. Bəs onun gücünün sirri nədədir? Əvvəlki nəsil semaqlutid əsaslı preparatlar yalnız bir reseptora — QBP-1-ə təsir göstərir. Tirzepatid (Rusiyada Mounjaro®, Sejaro® və s. ticarət adları altında təqdim olunur) isə daha da irəli getdi. O, eyni vaxtda iki qıfılı açan “ağıllı açar” kimi fəaliyyət göstərir: QBP-1 (qlükaqonabənzər peptid-1) reseptorlarını və QİP (qlükozadan asılı insulinotrop polipeptid) reseptorlarını.

1. Məhz qanda şəkərin səviyyəsi yüksəldikdə mədəaltı vəziyə insulin ifrazını artırmağa kömək edir.
2. Qlükaqonun (şəkərin səviyyəsini artıran hormonun) ifrazını inhibə edir.
3. Mədənin boşalmasını ləngidir — bunun sayəsində toxluq hissi saatlarla davam edir.
4. Beyinə “mən doydum” siqnalını göndərir.

1. Hüceyrələrin insulinə qarşı həssaslığını artırır (bu, insulinə qarşı rezistentliklə mübarizədə əsas hədəfdir).
2. Orqanizmi piyləri daha aktiv şəkildə yandırmağa məcbur edir (piy toxumasının metabolizmini sürətləndirir).
3. İltihabəleyhinə təsiri gücləndirir.

Nəticə: bu iki mexanizm birlikdə fəaliyyət göstərərək, tək bir reseptora təsirdən daha güclü effekt yaradır. Məhz buna görə də, tədqiqatlarda tirzepatidin nəticələri nəzərəçarpacaq dərəcədə daha yüksək, orqanizmə təsiri isə daha dərin olmuşdur.

Dəyişikliklərin miqyasını anlamaq üçün təsirləri iki səviyyəyə ayıraq: müalicə prosesində hiss oluna bilən dəyişikliklər və metabolik səviyyədə baş verən dəyişikliklər.

Müalicə prosesində hansı dəyişikliklər müşahidə oluna bilər?

• İştahanın azalması. Tədqiqatlar zamanı iştirakçıların bir çoxu qidalanma davranışının dəyişdiyini — qeyd etmişdir — aclıq hissi daha az narahatedici olurdu: qəlyanaltı etmək istəyi daha nadir hallarda yaranır, toxluq hissi isə daha tez baş verirdi. Bunun sayəsində iştahaya nəzarət etmək, daha kiçik porsiyalarla qidalanmaq və ciddi məhdudiyyətlər olmadan keçinmək daha asan olurdu. Nəticədə qida rasionunun kaloriliyi təbii şəkildə azalırdı.
• Bədən çəkisinin azalması. SURMOUNT klinik tədqiqatlarının məlumatlarına əsasən, tirzepatid ilə müalicə fonunda çəkinin orta azalması başlanğıc bədən çəkisinin 20–25%-ni təşkil etmişdir. Bununla yanaşı, çəkinin ayda 3–5 kq azalması fizioloji norma hesab olunur — tirzepatidlə belə arıqlama tempi orqanizmin stress olmadan prosesə uyğunlaşmasına imkan verir.

Metabolik səviyyədə nələr baş verir? (tədqiqatların məlumatlarına əsasən)

• Visseral piyin azalması. Klinik tədqiqatlarda7,8 yalnız həcmlərin azalması deyil, həm də tirzepatidin (Mounjaro®, Sejaro® və s.) bilavasitə piy hüceyrəsinə – adipositə təsir göstərməklə piy toxumasının funksiyasını birbaşa tənzimləyə bildiyi qeydə alınmışdır⁷ Qaraciyər, mədəaltı vəzi və bağırsaqların ətrafında toplanaraq diabet və ürək xəstəliklərinin inkişafına səbəb olan təhlükəli daxili piyi⁸ aradan qaldırır
• Qlükozaya nəzarətin yaxşılaşması və insulinə qarşı həssaslığın artması. Karbohidrat mübadiləsinin göstəricilərində müsbət dinamika müşahidə olunur ki, bu da insulinə qarşı rezistentlik zamanı xüsusilə vacibdir.
• Xroniki iltihabın azalması. Artıq çəki çox vaxt orqanizmdə gizli iltihabla müşayiət olunur. Tədqiqatlarda tirzepatid ilə müalicə fonunda iltihab markerlərindən biri olan C-reaktiv zülalın (CRP) səviyyəsinin azalması müşahidə edilmişdir ki, bu da damarların vəziyyətinin yaxşılaşmasına (aterosklerozdan qorunma) və ürək-damar risklərinin azalmasına kömək etmişdir.
• Lipid profilinin normallaşması. Lipid profilinə müsbət təsir müşahidə edilmişdir: xolesterinin “yaxşı” fraksiyalarının artması, “pis” fraksiyalarının isə azalması.
• Böyrək funksiyalarının stabilləşməsi və qaraciyərin strukturunun yaxşılaşması. Bir sıra hallarda qaraciyər steatozunun (piy degenerasiyasının) və böyrəklərə düşən yükün azalması müşahidə olunur.

Beləliklə, tirzepatid sadəcə arıqlama vasitəsi kimi deyil, qidalanma davranışından tutmuş həyati vacib orqanların qorunmasınadək maddələr mübadiləsinin kompleks şəkildə yenidən qurulması üçün bir alət kimi fəaliyyət göstərir.

Nə üçün məhz şpris-qələmlər?

Orijinal Mounjaro® preparatı dünyada bir neçə buraxılış formasında təqdim olunur; onların arasında ən etibarlı və ən geniş yayılmış format çoxdəfəli istifadə üçün nəzərdə tutulmuş şpris-qələmdir. Bu format bir neçə səbəbdən ABŞ və Avropa ölkələrində populyarlıq baxımından avtoinjektorları geridə qoymuşdur:

• Çoxdəfəli yeritmə sisteminin istehsalının daha qənaətli və ekoloji olması. Bu sistemdə bir inyeksiyadan sonra bütün qurğu deyil, yalnız dəyişdirilən kiçik bir iynə utilizə olunur
• Yeridilən dozaya daha yaxşı vizual nəzarət imkanı
• Nazik və qısa iynənin (4–6 mm) istifadəsi proseduru avtoinjektorun daha qalın iynəsi ilə müqayisədə maksimal dərəcədə ağrısız edir
• Şpris-qələmin konstruksiyası həkim tərəfindən təyin edilmiş sxem çərçivəsində, o cümlədən titrlənmə mərhələsində dozanın tənzimlənməsinə imkan verir. Buna görə də, seçilmiş dozadan asılı olaraq bir qurğu daha uzun müddət istifadə oluna bilər.

RF-də Mounjaro preparatının şpris-qələm formasında olan analoqları

Rusiyada tirzepatid əsasında hazırlanmış şpris-qələm formasında preparat 2025-ci ildə Sеjaro® ticarət adı ilə qeydiyyatdan keçirilmişdir. Təsiredici maddəsinə və təsir mexanizminə görə o, orijinal Mounjaro® preparatına uyğundur.

Sеjaro® (GEROPHARM) preparatının buraxılış forması. Preparat çoxdəfəli istifadə üçün nəzərdə tutulmuş, içərisində hazır məhlul olan şpris-qələm şəklində buraxılır (4 inyeksiya). Sizə flakondan heç nə çəkmək və ya qarışdırmaq lazım deyil — inyeksiya dəri altına (qarın, bud və ya bazu nahiyəsinə) həftədə cəmi bir dəfə yeridilir. Belə forma həkimin tövsiyəsinə uyğun olaraq dozanı çevik şəkildə seçməyə imkan verir və dozanın tədricən titrlənməsi ilə uzunmüddətli istifadə üçün uyğundur.

Dozalar və müalicəyə başlama. Sеjaro® preparatı 2,5 mq-dan 15 mq-dək dozalarda mövcuddur. Orqanizmin preparata uyğunlaşması üçün müalicəyə hər zaman minimal dozadan (2,5 mq) başlanılır. Daha sonra həkim terapevtik dozaya çatmaq üçün dozanı tədricən artırır.

Dozanın artırılması sxemi (titrlənmə)

• 1–4-cü həftələr — 2,5 mq (başlanğıc, uyğunlaşma dozası).
• 5–8-ci həftələr — 5 mq (aktiv təsirin başlanması).
• 9-cu həftədən etibarən və sonrakı dövrdə — zərurət olduqda, doza 10 mq-dək və daha çox artırıla bilər (çəki və qlükoza göstəriciləri üzrə hədəflərə nail olmaq üçün optimal doza həkim-endokrinoloq tərəfindən seçilir).

Diqqət: Əgər inyeksiyanı buraxmısınızsa və bunu 3 gün ərzində xatırlamısınızsa, inyeksiyanı dərhal yerinə yetirin. Əgər növbəti inyeksiyaya 3 gündən az vaxt qalıbsa, buraxılmış dozanı ötürün. Heç bir halda ikiqat dozanı yeritməyin.

Nə vaxt endokrinoloqa müraciət etmək lazımdır?

Tirzepatid əsasında hazırlanmış preparatlar (Sеjaro®, Mounjaro® və s.) yalnız həkim təyinatı ilə (endokrinoloq, terapevt, kardioloq, dietoloq və s.) istifadə olunur. Bu tələb sadəcə formallıq deyil, sizin təhlükəsizliyinizin təminatıdır.

Preparat yalnız tibbi göstərişlər əsasında təyin edilir:

• Böyüklərdə 2-ci tip şəkərli diabetin müalicəsi (pəhriz və fiziki aktivliyə əlavə olaraq).
• Piylənmənin müalicəsi:
  • Bədən kütlə indeksi (BKİ) ≥ 30 kq/m² olduqda (piylənmə).
  • BKİ ≥ 27 kq/m² (artıq çəki) və ən azı bir yanaşı xəstəlik olduqda (arterial hipertenziya, 2-ci tip şəkərli diabet, dislipidemiya, obstruktiv yuxu apnoyesi).

Müalicə təyin edilməzdən əvvəl həkim sağlamlıq vəziyyətini mütləq qiymətləndirməli və mümkün məhdudiyyətləri istisna etməlidir. Tirzepatidin təyin edilməsi üçün əsas əks-göstərişlərə aşağıdakılar aiddir:

• Hamiləlik və laktasiya dövrləri
• Qalxanabənzər vəzinin medullyar xərçəngi (şəxsi və ya ailə anamnezində)
• 2-ci tip çoxsaylı endokrin neoplaziya sindromu
• 1-ci tip şəkərli diabet
• 18 yaşdan kiçik şəxslər
• Preparatın komponentlərinə qarşı fərdi dözümsüzlük
• Anamnezdə kəskin pankreatit — qastroenteroloqun məsləhəti tələb olunur

Mümkün arzuolunmaz reaksiyalar (əlavə təsirlər)

Ən çox rast gəlinən təsirlər, xüsusilə dozanın artırılması mərhələsində, mədə-bağırsaq traktının fəaliyyəti ilə əlaqədardır: 

• Ürəkbulanma (ən çox rast gəlinən şikayət)
• İshal və ya qəbizlik
• Mədədə həddən artıq doluluq hissi, gəyirmə

Orqanizmə necə kömək etmək olar: Xoşagəlməz simptomlar yarandıqda, həyat tərzi və preparatın dozası ilə bağlı tövsiyələr almaq üçün müalicə həkiminizə müraciət etməlisiniz, çünki xəstəlikdən və fərdi vəziyyətdən asılı olaraq dozalanma rejimi təlimatda göstəriləndən fərqli ola bilər.

Bundan əlavə, tirzepatidin istifadəsi zamanı ümumi qaydalar da mövcuddur: kiçik porsiyalarla qidalanmaq, doza artırıldıqdan sonrakı ilk həftələrdə yağlı və qızardılmış qidaları rasiondan çıxarmaq, daha çox su içmək. Adətən 2–4 həftə sonra orqanizm preparata uyğunlaşır.

Tirzepatid (Sеjaro®, Mounjaro® və s.) sadəcə arıqlamaq üçün vasitə deyil, piylənmə və 2-ci tip şəkərli diabetin müalicəsinə yanaşmanı dəyişən innovativ metabolik terapiyadır. İkili təsir mexanizmi (QBP-1 və QİP) sayəsində klinik tədqiqatlarda cərrahi müdaxilə olmadan, lakin bariatrik cərrahiyyənin nəticələri ilə müqayisə edilə bilən çəki azalması göstəricilərinə nail olunmuşdur:

• Çəkinin 20–25%-dək azalması
• Visseral piy toxumasının azalması
• Xroniki iltihabın zəiflədilməsi
• Metabolik göstəricilərin yaxşılaşması

Bu, endokrinoloqun əlində güclü bir vasitədir, lakin onun istifadəsi ciddi həkim nəzarəti tələb edir. Preparatın özbaşına təyin edilməsi yolverilməz və təhlükəlidir. İlk addım — həkimlə məsləhətləşməkdir. O, təhlükəsiz müalicə sxemini seçəcəkdir.